تاریخ بیهقی به عنوان یکی از مهم ترین و نام دارترین متون نثر فارسی، در همه هزاره گذشته مورد توجه و احترام دوست داران ادب فارسی بوده است. این کتاب که چند برابر آن چه اکنون در دست داریم، بخش های گم شده و از دست رفته دارد، به رغم این که با محوریت دوره مسعود غزنوی فراهم شده است، کتابی صرفا تاریخی و سیاسی نیست و اعتبار و ارزش های اجتماعی، فرهنگی و به ویژه اخلاقی آن قابل توجه است.در مقاله حاضر ضمن مرور کردن ارزش های این کتاب، گزارشی از طرحی تحقیقی که درباره این کتاب به مناسبت گردآوری مقالات گوناگون محققان فراهم شده است تقدیم خوانندگان می شود.در مقاله حاضر ضمن مرور کردن ارزش های این کتاب، گزارشی از طرحی تحقیقی که درباره این کتاب به مناسبت گردآوری مقالات گوناگون محققان فراهم شده است تقدیم خوانندگان می شود.

مطابق نگرش بینامتنی، همواره بین متون مختلف موجود در ژانرهای ادبی یک فرهنگ، پیوندی آشکار یا پنهان وجود دارد؛ اما طریقه مولفان در نمایش این تاثر، همواره یکسان نیست و غالبا نویسنده یا شاعر متاخر خود را در پهنه رقابتی می بیند که نیاز به تحدی و تلاش برای ابداع است. در سنت تاریخ نگاری ادب کلاسیک از تاریخ بیهقی گرفته تا نگارش دره نادره، این تاثیر و تاثر کاملا مشهود است. رابطه تاریخ جهانگشای جوینی - که باید آن را اوج تاریخ نویسی فنی فارسی دانست؛ زیرا جامع سبک بیهقی و نصرالله منشی است - با تاریخ وصاف الحضره شیرازی از آنگونه است. بررسی و مقایسه این دو متن تاریخی - ادبی مبین توجه همگون نویسندگان متون آن دوران به جریانهای ادبی روزگار است و پیوند همزمانی و در زمانی متون ادبی را واگویی میکند. این جستار به شیوه ای توصیفی - تحلیلی مبتنی بر شگرد تحلیل بینامتنی مورد نظر«هرولد بلوم»؛ یعنی اضطراب تاثیر (Anxiety of influence)، ضرورت واکاوی و مقایسه متونی از اینگونه را برای شناسایی جریانهای غالب روزگار ضروری میداند و معتقد است، نگارش متون تاریخی دوران ایلخانان، متاثر از جریان رقابتی و سیر تصنعی نثرنویسی آن دوره، تلاش برای رهایی از اضطراب ناشی از برجستگی نویسنده همعصر یا ماقبل خویش است؛ چنانکه نویسنده تاریخ وصاف با وجود اقرار به استادی جوینی، با هراس از سیطره نثر جهانگشا میکوشد، با خلاقیت در بهره گیری از صنایع ادبی، خود را مبدع و صاحب سبک نشان دهد.

شیوه خطی، رویکرد رایج تاریخ نگاری ادبی از گذشته تاکنون بوده است. این شیوه به رغم دارا بودن ارزش آموزشی و تسهیل یادگیری وقایع تاریخ ادبیات، نمی تواند برای پژوهش های دقیق تاریخ نگاری ادبی روشی کارا باشد و درنهایت به عرضه گزارشی ناقص و مبهم درباره وقایع ادبی منجر می شود. این مقاله به بررسی برخی کاستی های این شیوه در مطالعه تاریخ ادبیات فارسی می پردازد و پنج کاستی رایج آن را که در بینش تاریخ نگاری ادبی معاصر ریشه دوانده است به شرح زیر معرفی می کند: 1-ناتوانی در توصیف تغییرات تدریجی آثار و سنت های ادبی؛ 2-ناتوانی در شناسایی روابط چندگانه بین وقایع ادبی؛ 3-پیوسته نشان دادن مقاطع گسست به صورت نمادین؛ 4-همگن سازی دوره های مختلف ادبی بدون توجه به سهم واقعی هریک و 5-تعیین آغاز و انجام وقایع ادبی برخلاف واقعیت های تاریخی.

طبقه بندی آثاری که در مجموعه بزرگ نوشتارهای تاریخ ادبیاتی قرار می گیرند، کار آسانی نیست. چون از یک طرف میان نخستین تجربه ها که فقط برخوردار از «خصلت تاریخ ادبیاتی» هستند تا آثاری که به معنای مصطلح، «تاریخ ادبیات» نامیده می شوند، بیشتر از هزار سال فاصله است و از طرف دیگر، تعداد، رویکردها و متدهای به کار رفته در آن ها نیز بسیار متعدد و متنوع است. بر خلاف آن چه عموما تصور می شود، ریشه تاریخ ادبیات های امروزی را نه در نوشتارهای «تذکره ای» بلکه در نوشتارهای «پیشاتذکره ای» سراغ گرفت. بررسی سیر تکوین و تکامل «سنت نگارش تاریخ ادبی» ایران موضوع اصلی این مقاله است، این که خاست گاه «سنت» کجا بوده و چه مراحلی را طی کرده تا در قرن بیستم میلادی به فرم نهایی خویش رسیده است؟ ما بدین منظور مجموعه آثاری را که در خانواده بزرگ تاریخ ادبیات ها قرار می گیرند، در سه نسل طبقه بندی کرده ایم: نوشتارهای پیشاتذکره ای، نوشتارهای تذکره ای و تاریخ ادبیات ها. سپس سعی کرده ایم در هر مرحله نشان دهیم که چه آثاری و چگونه در تکوین و تکامل «سنت» نقش داشته اند. نسبت این سه نسل با یک دیگر، چونان نسبت «جد» به «پدر» و به «فرزند» است.

این نوشتار در صدد پاسخ گفتن به این پرسش است که چرا تاریخ بیهقی که ابتدا اثری تاریخی بوده است ، اینک وجهه ای ادبی به خود گرفته است و چرا بیشتر در ساحت ادبیات مورد نقد و بررسی قرار می گیرد تا در حوزه تاریخ ؟ در این نوشتار ابتدا به برخی تعاریف نسبی تاریخ و ادبیات پرداخته ایم و وجوه تشابه و تخالف میان این دو را بیان کرده ایم. بر پایه دیدگاههای نوین ، نتیجه گرفته ایم که توصیفات تاریخی هم به این دلیل که در پدیده متغیر زبان تبلور یافته اند و هم به علت جانبداری ها و ایدئولوژیهای تاریخ نگار در نحوه ارائه آنها ، نمی توانند واقعیت را آنگونه که هست بنمایانند. در نتیجه تاریخ ، با داعیه واقعیت گویی ، نمی تواند در برابر ادبیات ، با وجهه تخیلی قرار بگیرد. اما آنچه ادبیات و تاریخ را به هم نزدیک می کند ، یکی فهم پذیری و دیگری تاویل پذیری آنهاست. آنچه تاریخ بیهقی را در عداد مواریث ادبی ما قرار داده است ، علاوه بر جنبه های ساختار معنایی ، شیوه بیان آن و یا به عبارتی کاربرد خاص زبان و به نوعی زیبایی زبانی آن بوده است. در پایان نوشتار نیز برخی از کاربردهای زبانی که مرتبه ای زیباشناختی را به خود گرفته اند ، به عنوان نمونه آورده ایم.

نقد ادبی در سال های اخیر با اقبال فراوانی از سوی پژوهشگران مواجه گردیده است. جدای از انبوه کسانی که نقد آثار ادبی را رسالت و خویشکاری خود ساخته، آثار متعددی در نقد آثار شاعران و نویسندگان آفریده اند، برخی دیگر از پژوهشگران معاصر به مباحث پیرامونی نقد ادبی چون جامعه شناسی نقد توجّه کرده، به نقد و مباحث آن پرداخته اند؛ تاریخ نقد ادبی یکی از این مباحث پیرامونی است که درچند دهه ی گذشته نگاه بسیاری از پژوهشگران و محقّقان را به خود معطوف ساخته است. نتیجه ی این توجه انتشار آثار ارزشمندی چون نقد ادبی زرین کوب بوده است. البتّه این توجّه به تاریخ نقد تنها به دوران پیشامشروطه خلاصه نمی شود و پژوهشگرانی نیز بوده اند که به تحقیق و پژوهش پیرامون تاریخ نقد ادبی معاصر پرداخته اند؛ پیشگامان نقد ادبی در ایران ازمحمد دهقانی و روشنگران ایرانی و نقد ادبی از ایرج پارسی نژاد دواثر شاخص (و یا شاخص ترین) در حوزه ی تاریخ نقد ادبی معاصر هستند؛ در مقاله ی حاضر به نقد و بررسی این دو اثر (و همچنین کتابِ بنیانگذاران نقد ادبی جدید در ایران) پرداخته شده است. به زعم نویسنده ی این مقاله در کتاب های مذکور که باید آنها را از بهترین پژوهش های چند دهه ی اخیر دانست علی رغم محاسن بسیاری چون نوآوری، برخی کاستی ها نیز دیده می شود. اصلی ترین این کاستی ها که تقریباً در تمام این سه اثر دیده می شود، عبارتند از: الف) مشخّص نبودن معیارهای انتخاب منتقدان ب) فقدان نگاه تاریخیپ) کم توجّهی به تحوّلات فکری منتقدان ت) غفلت از بنیادهای ایدئولوژیک منتقدانِ معاصر.

کتاب درسی مهمترین وسیله آموزشی جهت تحقق اهداف آموزشی در تمام مراکز آموزشی است. به همین دلیل است که نقد کتاب های درسی از اهمیت زیادی برخوردار است، نقد کتاب های درسی منجر به اثربخشی بیشتر آن ها می گردد. به همین دلیل است که نقد و ارزیابی کتاب های درسی دانشگاهی با استفاده از معیارهای دقیق ضرورت دارد. با توجه به ضرورت بحث شده، پژوهش حاضر در نظر دارد کتاب «تاریخ نقد ادبی» (احمدزاده هروی، 1392) را که سازمان «سمت» برای دانشجویان رشته زبان و ادبیات انگلیسی منتشر کرده است را بر اساس صد ویژگی کتاب های دانشگاهی که در ده مقوله جمع آوری شده اند موردنقد قرار دهد. این ده مقوله شامل تخصص گرایی و هدفمندی موضوعی، توان نظری و دلالت های کاربردی، توان استنادی و ماهیت میان رشته ای، جامعیت و روزآمدی، صلاحیت و کارنامه پدیدآورندگان، پاکیزگی نگارشی و ادبی، انسجام محتوایی و ساختاری، همخوانی با نظریه های یادگیری، ماهیت تعاملی و توان انگیزشی و ویژگی های فیزیکی و ظاهری است. روش انجام این پژوهش تحلیل انتقادی است. نتایج پژوهش حاضر نشان دهنده آن است که نویسنده موفق به رعایت کامل اصول ده گانه در کتابش نشده است؛ به همین دلیل کتاب نیاز به بازنگری جهت رفع نواقص موجود در چاپ جدید دارد تا دانشجویان بتوانند بیشترین استفاده را از کتاب موردنظر داشته باشند.